Wiedza o autyzmie

Czym jest autyzm?

Autyzm jest jednym z najci臋偶szych zaburze艅 rozwoju, o z艂o偶onej i wieloczynnikowej etiologii. Wci膮偶 brakuje wiedzy wystarczaj膮cej do wskazania przyczyn autyzmu. Na postawie dotychczas uzyskanych wynik贸w mo偶na stwierdzi膰, i偶 jest ma艂o prawdopodobne, 偶e przyczyna tych zaburze艅 by艂a taka sama u wszystkich os贸b. Wsp贸艂cze艣nie uznaje si臋, 偶e autyzm jest skutkiem nieprawid艂owo艣ci w przebiegu rozwoju OUN, kt贸rych pocz膮tek ma miejsce w okresie prenatalnym (Volkmar i wsp. 2005). W badaniach wielokrotnie odnotowywano r贸偶nice genetyczne, biochemiczne, fizjologiczne, czy neuroanatomiczne mi臋dzy populacj膮 os贸b zdrowych a osobami, u kt贸rych zdiagnozowano zaburzenia autystyczne.

Wsp贸艂cze艣nie, uwzgl臋dniaj膮c coraz to nowsze odkrycia dotycz膮ce etiologii oraz specyfiki funkcjonowania dziecka autystyczego, pr贸buje si臋 spogl膮da膰 na autyzm w tr贸jwymiarowy spos贸b:

  • jako stan b臋d膮cy rezultatem deprywacji potrzeb psychicznych: g艂贸wnymi objawami s膮: zamkni臋cie si臋 w sobie, przymusowe, cz臋sto l臋kowe potrzeby utrzymania sta艂o艣ci rzeczy w 艣wiecie (koncepcje; L.Kannera, J.Prekop, P.R.Hobsona) (za:Winczura 2008),
  • jako efekt wrodzonego defektu kory m贸zgowej; centralnymi objawami sa: niezdolno艣膰 my艣lenia o my艣leniu oraz wyobra偶enia sobie stanu umys艂u drugiego cz艂owieka, a tak偶e ograniczenie zdolno艣ci tworzenia i pos艂ugiwania si臋 schematami niewerbalnymi (koncepcja S.Barona-Cohena, U.Frith i A.Lesliego) (za: Winczura 2008),
  • jako defekt w strukturach podkorowych (pie艅 m贸zgu), charakterystyczne objawy to; stwarzanie r贸偶nych dziwactw, b臋d膮cych obron膮 przed nadmiarem p艂yn膮cych bod藕c贸w, przy zaburzeniach integracji sensorycznej (koncepcje J.Ayres, C.H. Delacato, M. Van Soesta) (za; Winczura 2008).

Autyzm dzieci臋cy jest ca艂o艣ciowym zaburzeniem rozwoju maj膮cy wp艂yw na wszystkie sfery funkcjonowania dziecka, wed艂ug obowi膮zuj膮cych kryteri贸w diagnostycznych (ICD-10). Nieprawid艂owy rozw贸j dziecka jest wyra藕nie widoczny przed uko艅czeniem 3 roku 偶ycia. Przejawia si臋 jako艣ciowymi nieprawid艂owo艣ciami w zakresie kontaktu i interakcji spo艂ecznych, komunikacji, sztywno艣ci w zachowaniach i zainteresowaniach, rozwoju poznawczym oraz funkcjonalnej lub symbolicznej zabawie. Na obraz funkcjonowania os贸b z zaburzeniami zaliczanymi do autystycznego spektrum sk艂adaj膮 si臋 r贸偶ne, mniej lub bardziej nasilone, dysfunkcje. Czas ich ujawniania si臋 nie jest jednakowy. R贸偶nice indywidualne dotycz膮 mi臋dzy innymi poziomu rozwoju umys艂owego, waha si臋 on od g艂臋bokiego upo艣ledzenia po norm臋 intelektualn膮.

Autyzm wed艂ug klasyfikacji ICD-10 oznaczony jest numerem F84.0. Nale偶y do grupy tzw. ca艂o艣ciowych zaburze艅 rozwoju oznaczonych symbolem F84, nazywanych tak偶e spektrum autystycznym (Blaylock 2008, Charles i wsp. 2008, Ospina i wsp. 2008). Nalez膮 tu:

  • F84.0 鈥 autyzm dzieci臋cy,
  • F84.1 - autyzm atypowy,
  • F84.2 - zesp贸艂 Retta,
  • F84.3 鈥 inne dzieci臋ce zaburzenia dezintegracyjne,
  • F84.4 鈥 zaburzenia hiperkinetyczne z towarzysz膮cym upo艣ledzeniem umys艂owym i ruchami stereotypowymi,
  • F84.5 鈥 Zesp贸艂 Aspergera,
  • F84.8 鈥 inne ca艂o艣ciowe zaburzenia rozwojowe,
  • F84.9 鈥 ca艂o艣ciowe zaburzenia rozwojowe, nieokre艣lone (Klasyfikacja 1998, Charles i wsp. 2008)

Wsp贸ln膮 cech膮 chor贸b z kr臋gu spektrum autystycznego jest zaburzenie w komunikacji werbalnej i pozawerbalnej, a tak偶e trudno艣ci w rozumieniu zjawisk spo艂ecznych (Pietras, Witusik, Ga艂ecki 2010).

Kryteria rozpoznawania autyzmu dzieci臋cego wed艂ug ICD-10 s膮 nast臋puj膮ce:

  1. Nieprawid艂owy lub upo艣ledzony rozw贸j wyra藕nie widoczny przed 3 rokiem 偶ycia, w co najmniej jednym z nast臋puj膮cych obszar贸w:
    1. rozumienie i ekspresja j臋zykowa u偶ywane w spo艂ecznym porozumiewaniu si臋,
    2. rozw贸j wybi贸rczego przywi膮zania spo艂ecznego lub wzajemnych kontakt贸w spo艂ecznych,
    3. funkcjonalna lub symboliczna zabawa.
  2. W sumie co najmniej sze艣膰 objaw贸w spo艣r贸d wymienionych w punktach (1), (2) i (3), przy czym co najmniej dwa z nich z punktu (1) i po co najmniej jednym z punkt贸w (2) i (3):
    1. Jako艣ciowe nieprawid艂owo艣ci wzajemnych interakcji spo艂ecznych przejawiane co najmniej w dw贸ch z nast臋puj膮cych obszar贸w:
      • niedostateczne wykorzystanie kontaktu wzrokowego, wyrazu twarzy, postaw cia艂a i gest贸w do odpowiedniego regulowania interakcji spo艂ecznych,
      • niedostateczny (odpowiednio do wieku umys艂owego i mimo licznych okazji) rozw贸j zwi膮zk贸w r贸wie艣niczych obejmuj膮cych wzajemnie podzielane zainteresowania, czynno艣ci i emocje,
      • brak odwzajemniania spo艂eczno-emocjonalnego, przejawiaj膮cy si臋 upo艣ledzeniem lub odmienno艣ci reagowania na emocje innych os贸b, albo brak modulacji zachowania odpowiedniej do spo艂ecznego kontekstu, albo s艂aba integracja zachowa艅 spo艂ecznych, emocjonalnych i komunikacyjnych,
      • brak spontanicznej potrzeby dzielenia si臋 z innymi osobami rado艣ci, zainteresowa艅 lub osi膮gni臋膰 (np. brak pokazywania, przynoszenia lub podkre艣lania wobec innych os贸b przedmiot贸w swego indywidualnego zainteresowania).
    2. Jako艣ciowe nieprawid艂owo艣ci w porozumiewaniu si臋 przejawiane, co najmniej w jednym z nast臋puj膮cych obszar贸w:
      • op贸藕nienie lub zupe艂ny brak rozwoju m贸wionego j臋zyka, kt贸re nie wi膮偶e si臋 z pr贸b膮 kompensowania za pomoc膮 gest贸w lub mimiki jako alternatywnego sposobu porozumiewania si臋 (cz臋sto poprzedzane przez brak komunikatywnego gaworzenia),
      • wzgl臋dny niedostatek inicjatywy i wytrwa艂o艣ci w podejmowaniu wymiany konwersacyjnej (na jakimkolwiek wyst臋puj膮cym poziomie umiej臋tno艣ci j臋zykowych), w kt贸rej zachodz膮 zwrotne reakcje na komunikaty innej osoby,
      • stereotypowe i powtarzaj膮ce si臋, idiosynkratyczne wykorzystanie s艂贸w i wyra偶e艅, d. brak spontanicznej r贸偶norodno艣ci zabawy w udawanie ("na niby") lub zabawy na艣laduj膮cej role spo艂eczne.
    3. Ograniczone, powtarzaj膮ce si臋 i stereotypowe wzorce zachowania, zainteresowa艅 i aktywno艣ci przejawiane w co najmniej jednym z nast臋puj膮cych obszar贸w:
      • poch艂oni臋cie jednym lub liczniejszymi stereotypowymi zainteresowaniami o nieprawid艂owej tre艣ci i zogniskowaniu, albo jednym lub wi臋cej zainteresowaniami nieprawid艂owymi z powodu swej intensywno艣ci i ograniczenia, cho膰 nie z powodu tre艣ci i zogniskowania,
      • wyrazi艣cie kompulsywne przywi膮zanie do specyficznych, niefunkcjonalnych czynno艣ci rutynowych i zrytualizowanych,
      • stereotypowe i powtarzaj膮ce si臋 manieryzmy ruchowe, obejmuj膮ce albo stukanie lub kr臋cenie palcami, albo z艂o偶one ruchy ca艂ego cia艂a,
      • koncentracja na cz膮stkowych lub niefunkcjonalnych w艂a艣ciwo艣ciach przedmiot贸w, s艂u偶膮cych do zabawy (jak: ich zapach, odczucie powierzchni lub powodowanego ha艂asu lub wibracji).
  3. Obrazu klinicznego nie mo偶na wyja艣ni膰 innymi odmianami ca艂o艣ciowymi zaburze艅 rozwojowych, specyficznymi rozwojowymi zaburzeniami rozumienia j臋zyka (F80.2) z wt贸rnymi trudno艣ciami spo艂eczno-emocjonalnymi, reaktywnymi zaburzeniami przywi膮zania ani zaburzeniem selektywno艣ci przywi膮zania, upo艣ledzeniem umys艂owym (F70-72) z pewnymi cechami zaburze艅 emocji i zachowania, schizofrenii (F20) o niezwykle wczesnym pocz膮tku, ani zespo艂em Retta (F84.2) (Klasyfikacja 1998).

Zesp贸艂 Aspergera

Zesp贸艂 Aspergera (F84.5) to spektrum zaburze艅 rozwojowych, kt贸re wp艂ywaj膮 na to w jaki spos贸b osoba nimi dotkni臋ta postrzega 艣wiat, przetwarza informacje i wsp贸艂dzia艂a z innymi. Osoby z Zespo艂em Aspergera maj膮 trudno艣ci w nawi膮zywaniu relacji z innymi lud藕mi, maj膮 problemy z komunikacj膮 i my艣leniem abstrakcyjnym, u cz臋艣ci z nich wyst臋puj膮 trudno艣ci w uczeniu si臋. Zazwyczaj Zesp贸艂 Aspergera diagnozowany jest p贸藕niej ni偶 autyzm dzieci臋cy, poniewa偶 u dzieci tych nie wyst臋puje znacz膮ce op贸藕nienie rozwoju poznawczego, a rozw贸j mowy i umiej臋tno艣ci komunikacyjnych jest wy偶szy ni偶 u dzieci z autyzmem. Specyficzne trudno艣ci w interakcjach spo艂ecznych oraz sztywne, cz臋sto bardzo zaw臋偶one zainteresowania s膮 wyra藕nie zauwa偶alne dopiero w贸wczas gdy dziecko rozpoczyna nauk臋 w szkole. G艂贸wny problem os贸b z Zespo艂em Aspergera polega na tym, ze nie tyle nie rozumiej膮 oni 艣wiata, ile nie rozumiej膮 innych ludzi. Nie potrafi膮 przewidywa膰 ich zachowa艅, broni膰 si臋 przed nimi. Nie umiej膮 nawi膮zywa膰 prawid艂owo ukszta艂towanych relacji spo艂ecznych, przyja藕ni. Nie wiedz膮, jak zachowa膰 si臋 w danym momencie, nie zauwa偶aj膮 b膮d藕 nie rozumiej膮 odmienno艣ci w艂asnego zachowania i braku akceptacji ze strony otoczenia. Cz臋sto s膮 okre艣lani nieszkodliwymi 鈥瀌ziwakami鈥. Nie wymagaj膮 kszta艂cenia specjalnego ale terapii, kt贸ra pomog艂aby im lepiej rozumie膰 zachowania innych i bardziej kontrolowa膰 w艂asne (Rozetti-Szyma艅ska 2009).